Heridas pasadas, condenas presentes, cicatrices futuras

zho/eng/fin/jpn/kin/kor/mon/spa/vie

过去的伤痕，当下的枷锁，未来的伤疤

一句常被归于乔治·奥威尔的话是：“历史由胜利者书写。”这句话虽然正确，但我们需要更进一步，去思考：没有胜利者的历史会怎样？在这种情况下，它是由掌权者书写的。毕竟，美洲的“历史”始于克里斯托弗·哥伦布“发现”它的时候。“发现美洲”这个说法本身就充满了欧洲中心主义的色彩，因为对于数以百计的前哥伦布文明来说，美洲早已存在，只是这些文明大多被遗忘，世界只记住了那些被认为最强大的文明。

同样，墨西哥之所以“有了历史意义”，是在它成为西班牙殖民地——新西班牙的一部分时，而不是在前哥伦布文化被发现时。很少有人谈论西班牙征服之前的墨西哥历史。即便在学校，我们也只简短地学习过少数几种最有影响力的前哥伦布文明。相反，我们的历史教育是从独立开始的，接着是关于殖民时期墨西哥的多年学习——一个始于 1521 年特诺奇蒂特兰陷落（标志着墨西哥最后一个前哥伦布文明的灭亡）并终于 1821 年墨西哥主权获得承认的三百年时期（此前经历了长达 11 年的独立战争）。

历史教育并未止步于此。似乎墨西哥所经历（并仍在经历）的苦难比我们的胜利更重要——或者只是因为苦难更多。我们接着学习墨西哥革命（通常认为在 1920 年结束，但随后多年仍陷于政治、社会和经济的不稳定），又一次提醒我们自由的脆弱性，以及它高度依赖于我们的领导人和世界强权。如果这些还不足以让墨西哥的孩子和青年产生习得性无助，那么文化很可能会完成这一任务。奥克塔维奥·帕斯的名作《孤独的迷宫》分析了塑造墨西哥社会与心态的各种因素。帕斯准确地刻画了墨西哥人性格中的无力感，在他的文章《我们的时代》中，他写下了我认为最能精准概括这种无助感的话：

“一切似乎都是巨大的错误。我们安慰自己说，一切都不该这样发生。但错的是我们，不是历史。我们必须学会直面现实；如有必要，我们必须为这些新的、奇异的现实创造新的词汇和新的思想。思考是‘知识分子’的第一要务，而在某些情况下，它是唯一的要务。”（帕斯，1950）

这段话写于革命后的年代，如今依然适用。作为墨西哥人，我们似乎仍被困在过去。毕竟，我们的自由只有约 200 年，而殖民时期长达 300 年；即便在自由之中，其他国家（甚至我们自己的政府）也不断提醒我们，这种自由有多么脆弱，总是依赖于外部因素，例如我们更强大邻国的意志。虽然这种说法过于简化，但霸权国家的普遍叙事（或许是许多公民想要相信的叙事）是，他们的国民对自己生活中的一切负全责，反映着国家的意志与状况。而在像墨西哥这样“似乎只懂得苦难”的国家中，则出现了相似却相反的模式——我们相信自己无法掌控自身的处境。在这里，常能听到人们抱怨国家与个人的问题，而这些抱怨常被诸如“事情就是这样”或“你要是想改变国家，会死得很快”这样的说法所敷衍。许多墨西哥人将恐惧与无力感隐藏在这些话语背后。我们都发展出不同的防御机制——有些人用“宗教”作借口（不是信仰，而是逃避现实，这在我看来并不是真正的宗教），有些人试图与自己的处境和解，却没有意识到他们依然能扭转许多事。

作为人类，我们常会极端地倾向一方，而忘了两边都同样接近（或远离）真相：虽然我们的生活很大程度上取决于自己，但外部因素同样关键。似乎我们习惯顺从文化的说法，如果不同意，要么放弃反抗，要么移民他国，却不改变原国的思维方式。我承认自己属于后者。我离开墨西哥并不仅仅是因为理念上的分歧，而是抱着许多墨西哥人共有的希望——希望外面的世界更好，希望只要有资格和经济能力离开，就能在国外获得比国内更多的机会。矛盾的是，换了环境后，我反而比在墨西哥生活时学到更多关于祖国与文化的知识。此时，高中读过的帕斯的话比以往更有意义。

随着环境的改变，我意识到自己内心一直相信行动会产生影响。虽然我曾认为这种影响有限（因此经常抱怨现状，或不采取行动，只限于志愿服务等小事），但我学会了，我们能产生巨大的影响。幸运的是，我周围的人帮助我看清了这一点。我需要既脚踏实地的人，也需要那些相信行动可以完全塑造人生的人，来让我认识到自己文化中的无知。但这不必继续成为我们文化的一部分。像我这样的人——以及像帕斯这样的思想家——最终离开了墨西哥，延续了“人才外流”的老问题。如果我们需要改变环境才能看清真相，那么普通公民还有什么希望？

与此同时，我们能做什么？如今已没有现成的答案。但有一个有效的起点：我们的问题是我们自己的，我们必须为之负责；但它们同样是所有人的问题。拉丁美洲的处境就是大多数边缘国家的处境。三百多年来第一次，我们不再是任由强者摆布的惰性材料。（帕斯，1950）

帕斯呼吁墨西哥人最终对自己的处境负责，不仅是作为国家，也要作为个人。他强调，我们的问题是我们的责任（但并未走向“完全是我们自己的责任”这种同样无知的极端）。此外，他提醒我们，我们的处境并不像想象中那样独特，至少不足以让我们陷入孤立和狭小的社交圈。毕竟，我们的国家与许多第三世界国家遭遇了类似的命运。

或许我有些天真地认为，帕斯写这部随笔集是为了向墨西哥致以一封情书，也是为了偿还他对故土的情感债务。我对墨西哥的讨论中常带有悲观色彩，可能会让人觉得我讨厌它，但事实并非如此。毕竟，像帕斯一样，我觉得自己欠祖国一份巨大的情感债。尽管有种种缺陷，它依然是一个美丽的国家，塑造了我的人格，给了我一条别人无法踏上的道路。我写下这篇文章，既是为了提醒自己，也是向所有感到无力的人传递信息，其中包括许多墨西哥人，以及那部分依然觉得自己生活在墨西哥的我。

Hurt in the past, condemned in the present, free in the future.

A phrase commonly attributed to George Orwell is: “History is written by the victors.” While this may be true, we need to go a step further and ask: what happens to the history that has no victors? In those cases, it’s written by the powerful. After all, the “history” of America began when Christopher Columbus “discovered” it. The phrase “discovering America” is already loaded with Eurocentric connotations—America already existed for the hundreds of pre-Columbian civilizations that have mostly been forgotten, leaving behind only those deemed most powerful by the world.

Similarly, Mexico became relevant the moment it became a Spanish colony, as part of New Spain, not once “America” was discovered. It’s rare to hear much about Mexico’s history before the Spanish conquest. Even in school, we spend only a brief time learning about a handful of the most influential pre-Columbian civilizations. Instead, we start our education with Mexican independence, followed by many years studying colonial Mexico—a 300-year period that began in 1521 with the fall of Tenochtitlan (which marked the end of the last pre-Columbian civilization in Mexico) and ended in 1821 with the recognition of Mexico’s sovereignty (after an 11-year-long war of independence).

Our history education doesn’t stop there. It seems that the struggles Mexico has faced (and continues to face) are emphasized more than our triumphs—or perhaps there are just more of them. We then learn about the Mexican Revolution (usually considered to have ended in 1920, although it was followed by years of political, social, and economic instability), another few years of history reminding us that our freedom is fragile and highly dependent on our leaders and global superpowers. If that’s not enough to instill learned helplessness in Mexican children and youth, culture will likely take care of the rest. Octavio Paz’s famous collection of essays, “The Labyrinth of Solitude”, analyzes various factors that shape Mexican society and mentality. Paz does justice to the feeling of powerlessness within the Mexican character, and in his essay “The Present Day”, he writes a sentence that I believe perfectly captures the essence of Mexican helplessness:

Everything seems to be one gigantic mistake. We console ourselves by saying that everything has happened as it should not have happened. But it is we who are mistaken, not history. We must learn to look reality in the face; if necessary, we must invent new words and new ideas for these new realities that are challenging us. Thinking is the first obligation of the intelligentsia, and in certain cases it is the only one. (Paz, 1950)

Written in a post-revolutionary era, this quote stands equally true today. As Mexicans, it feels like we’re still stuck in the past. After all, we’ve only been free for about 200 years, compared to 300 years under colonial rule—and even in freedom, other countries (and often our own government) remind us how fragile that freedom really is, always dependent on external forces, like the will of our more powerful neighbor. While this is an oversimplification, the general narrative (or the one many citizens want to believe) in hegemonic countries is that their people are solely responsible for what happens in their lives, mirroring the will and state of their country. Naturally, a similar but opposite pattern arises in countries that pretend to know only misery—like Mexico—where we believe we have no control over our own situation. Here, it’s common to hear complaints about both national and personal issues, often dismissed with phrases like “it is what it is” or, if you try to change something about your country, “you’re going to end up dead.” Many Mexicans shield their fear and powerlessness behind such sayings. We all adopt different defense mechanisms like these—some use “religion” as an excuse (not as a matter of faith, but as an escape from reality, which in my opinion, isn’t religion), others try to make peace with their circumstances without realizing they can still turn many things around.

As humans, we often lean towards one side or the other, forgetting that both sides are just as close and just as far from the truth: while our lives depend heavily on us, external factors play an equally crucial role. It seems like we conform to what our culture says, and if we disagree, we either abandon our rebellion or leave the country, without changing our country’s mindset. I must admit that I’m guilty of the latter. I didn’t leave Mexico solely because of ideological disagreements—I did so clinging to the hope that so many Mexicans cling to: the hope that the other side is better, that if we have the qualifications and the financial means to leave, better opportunities await us outside of Mexico than within. Paradoxically, by changing my context, I ended up learning more about my country and culture than I ever did in my years living in Mexico. More than ever, the words of Paz that I read in high school made sense.

With that change, I realized that deep down, I always believed our actions had an impact. Even though I thought our impact was limited (which is why I often complained about our situation or refrained from taking action, settling for minor activities like volunteering), I learned that we can have a significant impact. Fortunately, the people I surrounded myself with helped me see this truth. I needed both people grounded in reality and others who believed our actions fully shape our lives to recognize the ignorance I had unknowingly absorbed from my culture. But this doesn’t have to remain part of our culture. People like me—and great thinkers like Paz—ended up outside of Mexico, continuing the country’s long-standing issue of brain drain. And if it took a change of context for us to see the truth, then what hope is there for the average citizen?

Meanwhile, what can we do? There are no prescriptions any longer. But there is a valid point of departure: our problems are our own, and we are responsible for solving them, but at the same time, they are also everyone’s. Our situation in Latin America is that of the majority of the peripheral countries. For the first time in over three hundred years, we have ceased to be an inert material which the strong could use as they wished. (Paz, 1950)

Paz calls on Mexicans to finally take responsibility for our situation, not just as a country, but as individuals. It makes sense that Paz frames our problems as our responsibility (without going to the equally ignorant extreme of saying they are only our responsibility). What’s more, Paz reminds us that our situation isn’t as unique as we may think, or not so unique that it should isolate us into solitude and minimal social circles. In the end, our country experienced a fate similar to that of many other third-world nations.

Ignorantly, I assume that Paz wrote his collection of essays as a love letter to Mexico and as a way to repay the debt he owed to his Mexican roots. I speak so much about Mexico with a pessimistic tone that I may give the impression I hate it, but that’s not the case. After all, like Paz, I feel I owe a tremendous debt to my country. Despite all its flaws, it’s a beautiful place that shaped me as a person and gave me a path that others never had. I write this essay as both a reminder and a message to all who feel powerless over their lives, including many Mexicans, and the part of me that still feels like it’s living in Mexico.

Menneiden aikojen haavat, nykyhetken tuomiot, tulevaisuuden arvet

Lause, joka usein liitetään George Orwelliin, kuuluu: ”Historian kirjoittavat voittajat.” Vaikka tämä pitää paikkansa, meidän on mentävä pidemmälle ja kysyttävä: mitä tapahtuu historialle, jolla ei ole voittajia? Näissä tapauksissa sen kirjoittavat vallanpitäjät. Loppujen lopuksi Amerikan ”historia” alkoi, kun Kristoffer Kolumbus ”löysi” sen. Jo ilmaus ”löytää Amerikka” on ladattu eurokeskeisillä merkityksillä – Amerikka oli jo olemassa sadoille esikolumbialaisille sivilisaatioille, joista suurin osa on unohdettu, jättäen jäljelle vain ne, joita maailma piti voimakkaimpina.

Samoin Meksiko sai merkityksensä siinä vaiheessa, kun siitä tuli Espanjan siirtomaa ja osa Uutta Espanjaa, ei silloin kun esikolumbialaisia kulttuureja löydettiin. On harvinaista kuulla paljonkaan Meksikon historiasta ennen Espanjan valloitusta. Jopa koulussa opimme vain lyhyen aikaa muutamasta vaikutusvaltaisimmasta esikolumbialaisesta sivilisaatiosta. Sen sijaan aloitamme historian opiskelun Meksikon itsenäisyydestä, jota seuraavat monet vuodet siirtomaa-Meksikon tutkimista – 300 vuotta kestänyt ajanjakso, joka alkoi vuonna 1521 Tenochtitlánin kukistumisella (mikä merkitsi viimeisen esikolumbialaisen sivilisaation loppua Meksikossa) ja päättyi vuonna 1821 Meksikon suvereniteetin tunnustamiseen (11 vuotta kestäneen itsenäisyyssodan jälkeen).

Historian opiskelu ei lopu siihen. Näyttää siltä, että Meksikon kohtaamat (ja edelleen kohtaamat) vaikeudet korostuvat enemmän kuin saavutuksemme – tai ehkä niitä on yksinkertaisesti enemmän. Sitten opimme Meksikon vallankumouksesta (jonka yleensä katsotaan päättyneen vuonna 1920, vaikka sitä seurasi vuosien poliittinen, sosiaalinen ja taloudellinen epävakaus), jälleen muutaman vuoden ajanjakso, joka muistuttaa meitä siitä, että vapautemme on haurasta ja riippuu vahvasti johtajistamme ja maailman suurvalloista. Jos tämä ei riitä juurruttamaan opittua avuttomuutta meksikolaisiin lapsiin ja nuoriin, kulttuuri hoitaa loput. Octavio Pazin kuuluisa esseekokoelma ”Yksinäisyyden labyrintti” analysoi erilaisia tekijöitä, jotka muokkaavat meksikolaista yhteiskuntaa ja ajattelutapaa. Paz kuvaa osuvasti meksikolaisen luonteen voimattomuuden tunnetta, ja esseessään ”Nykyhetki” hän kirjoittaa lauseen, joka mielestäni kiteyttää täydellisesti tämän avuttomuuden olemuksen:

”Kaikki näyttää olevan yksi valtava erehdys. Lohtuna sanomme, että kaikki on tapahtunut niin kuin ei olisi pitänyt tapahtua. Mutta olemme me, jotka olemme erehtyneet, emme historia. Meidän on opittava katsomaan todellisuutta silmästä silmään; tarvittaessa meidän on keksittävä uusia sanoja ja ajatuksia näille uusille todellisuuksille, jotka haastavat meidät. Ajattelu on älymystön ensimmäinen velvollisuus ja joissakin tapauksissa ainoa.” (Paz, 1950)

Kirjoitettu vallankumouksen jälkeisenä aikana, tämä lainaus pitää yhtä hyvin paikkansa nykyäänkin. Meksikolaisina tunnemme olevamme edelleen jumissa menneisyydessä. Olemme olleet vapaita vain noin 200 vuotta verrattuna 300 vuoteen siirtomaavallan alla – ja jopa vapauden aikana muut maat (ja usein oma hallituksemme) muistuttavat meitä siitä, kuinka hauras tämä vapaus on, aina riippuvainen ulkoisista tekijöistä, kuten voimakkaamman naapurimme tahdosta. Vaikka tämä on liiallinen yksinkertaistus, hegemonisten maiden yleinen narratiivi (tai sellainen, johon monet kansalaiset haluavat uskoa) on, että ihmiset ovat yksin vastuussa siitä, mitä heidän elämässään tapahtuu, mikä heijastaa heidän maansa tahtoa ja tilaa. Luonnollisesti vastaavanlainen mutta päinvastainen kuvio syntyy maissa, jotka näyttävät tuntevan vain kurjuutta – kuten Meksiko – jossa uskomme, ettei meillä ole hallintaa omaan tilanteeseemme. On tavallista kuulla valituksia sekä kansallisista että henkilökohtaisista ongelmista, jotka usein sivuutetaan lauseilla kuten ”näin se vain on” tai jos yrität muuttaa jotakin maassasi, ”päädyt kuolleena”. Monet meksikolaiset kätkevät pelkonsa ja voimattomuutensa tällaisten sanontojen taakse. Me kaikki otamme käyttöön erilaisia puolustusmekanismeja – jotkut käyttävät ”uskontoa” tekosyynä (ei uskon asiana, vaan pakona todellisuudesta, mikä ei mielestäni ole uskontoa), toiset yrittävät tehdä rauhan olosuhteidensa kanssa tajuamatta, että he voivat silti muuttaa monia asioita.

Ihmisinä kallistumme usein ääripäihin unohtaen, että molemmat puolet ovat yhtä lähellä ja yhtä kaukana totuudesta: vaikka elämämme riippuu vahvasti meistä itsestämme, ulkoiset tekijät ovat yhtä tärkeitä. Näyttää siltä, että sopeudumme kulttuurimme sanomaan, ja jos olemme eri mieltä, luovumme kapinasta tai muutamme pois maasta, muuttamatta lähtömaamme ajattelutapaa. Myönnän olevani syyllinen jälkimmäiseen. En lähtenyt Meksikosta pelkästään ideologisten erimielisyyksien vuoksi – lähdin pitäen kiinni toivosta, johon niin monet meksikolaiset tarttuvat: toivosta, että toisella puolella on parempaa, että jos meillä on pätevyys ja taloudelliset mahdollisuudet lähteä, ulkomailla odottaa parempia mahdollisuuksia kuin kotimaassa. Paradoksaalisesti ympäristön vaihto sai minut oppimaan enemmän kotimaastani ja kulttuuristani kuin koskaan aiemmin Meksikossa asuessani. Enemmän kuin koskaan, lukioaikana lukemani Pazin sanat saivat merkityksen.

Tämän muutoksen myötä tajusin, että sisimmässäni olin aina uskonut, että teoillamme on merkitystä. Vaikka luulin vaikutuksemme olevan rajallinen (mikä oli syynä siihen, että usein valitin tilanteestamme tai pidättäydyin toimista, tyytyen pieniin asioihin kuten vapaaehtoistyöhön), opin, että voimme vaikuttaa merkittävästi. Onneksi ympärilläni oli ihmisiä, jotka auttoivat minua näkemään tämän totuuden. Tarvitsin sekä todellisuuteen nojaavia että niitä, jotka uskoivat, että tekomme muokkaavat elämäämme täysin, jotta näkisin kulttuuristani periytyneen tietämättömyyden. Mutta tämän ei tarvitse jäädä osaksi kulttuuriamme. Minun kaltaiseni ihmiset – ja suuret ajattelijat kuten Paz – päätyivät Meksikon ulkopuolelle, jatkaen maan pitkäaikaista aivovuoto-ongelmaa. Ja jos me tarvitsemme ympäristön muutoksen nähdäksemme totuuden, mitä toivoa tavallisella kansalaisella on?

Sillä välin mitä voimme tehdä? Valmiita reseptejä ei enää ole. Mutta on olemassa kelvollinen lähtökohta: ongelmamme ovat omiamme ja meidän vastuullamme ratkaista, mutta samalla ne ovat myös kaikkien ongelmia. Latinalaisen Amerikan tilanne on sama kuin suurimmalla osalla reuna-alueiden maista. Ensimmäistä kertaa yli kolmeensataan vuoteen emme enää ole passiivista materiaalia, jota vahvat voivat käyttää mielensä mukaan. (Paz, 1950)

Paz kehottaa meksikolaisia ottamaan vihdoin vastuun tilanteestamme, ei vain maana vaan myös yksilöinä. On järkevää, että Paz määrittelee ongelmamme meidän vastuuksemme (menemättä yhtä tietämättömään ääripäähän, että ne olisivat vain meidän vastuumme). Lisäksi hän muistuttaa, ettei tilanteemme ole niin ainutlaatuinen kuin kuvittelemme, ainakaan niin ainutlaatuinen, että sen pitäisi eristää meidät yksinäisyyteen ja suppeisiin sosiaalisiin piireihin. Loppujen lopuksi maamme kohtalo oli samanlainen kuin monilla muilla kolmannen maailman mailla.

Ehkä tietämättömästi oletan, että Paz kirjoitti esseekokoelmansa rakkauskirjeenä Meksikolle ja velan maksuna sen juurille. Puhun Meksikosta niin pessimistiseen sävyyn, että saatan antaa vaikutelman, että vihaan sitä, mutta näin ei ole. Loppujen lopuksi, kuten Paz, tunnen olevani valtavan kiitollisuudenvelassa maalleni. Kaikista sen puutteista huolimatta se on kaunis maa, joka muovasi minusta ihmisen ja antoi minulle polun, jota monet eivät koskaan saaneet kulkea. Kirjoitan tämän esseen sekä muistutuksena että viestinä kaikille, jotka tuntevat olonsa voimattomiksi elämässään – mukaan lukien monet meksikolaiset ja se osa minusta, joka edelleen tuntee elävänsä Meksikossa.

過去の傷、現在の束縛、未来の傷跡

ジョージ・オーウェルの言葉としてよく引用されるのが「歴史は勝者によって書かれる」である。この言葉は確かに正しいが、さらに踏み込んで「勝者のいない歴史はどうなるのか」と問う必要がある。その場合、歴史は権力者によって書かれる。結局のところ、アメリカの「歴史」はクリストバル・コロンがそれを「発見」したときに始まった。「アメリカを発見する」という表現そのものがヨーロッパ中心的な含意を持っている。なぜならアメリカはすでに数百もの前コロンブス期の文明にとって存在していたが、その多くは忘れ去られ、世界が強大だとみなす文明だけが残されたからである。

同じように、メキシコが歴史的に重要視されるようになったのは、複数の前コロンブス文化が発見されたときではなく、新スペインの一部としてスペインの植民地になったときだった。スペインによる征服以前のメキシコの歴史について語られることは滅多にない。学校においても、最も影響力のあったいくつかの文明を短期間学ぶにすぎない。その代わりに、僕たちは独立から学び始め、その後はスペイン植民地下のメキシコについて長年にわたり学ぶ。この300年間の歴史は、1521年のテノチティトランの陥落（メキシコ最後の前コロンブス文明の終焉を意味する出来事）に始まり、約11年に及んだ独立戦争の後、1821年にメキシコの主権が承認されることで終わった。

メキシコの歴史教育はここで終わらない。どうやらメキシコが経験してきた（そして今も経験している）苦難は、勝利よりも重要視されるか、あるいは単に数が多いようである。その後、僕たちはメキシコ革命について学ぶ（通常は1920年に終結したとされるが、その後も政治的・社会的・経済的不安定が何年も続いた）。この出来事もまた、自由がどれほど脆く、指導者や超大国に大きく依存しているかを思い出させる。これだけでも子どもや若者に学習性無力感を植えつけるのに十分だが、文化が残りを担う。オクタビオ・パスの有名なエッセイ集『孤独の迷宮』は、メキシコ社会と国民性を形作る要素を分析している。パスはメキシコ人の性格にある無力感を的確に表現し、エッセイ「僕たちの日々」で、メキシコ的な無力感を端的に表す言葉を記している。

「すべてが巨大な間違いのように思える。僕たちは、起こるべきではなかった形で物事が起きたのだと自分を慰める。だが間違っているのは僕たちであり、歴史ではない。僕たちは現実を直視することを学ばなければならない。必要なら、この新しく奇妙な現実に対応するために新しい言葉や新しい考えを作らなければならない。思考することは“知識人”の第一の義務であり、場合によっては唯一の義務である。」（パス、1950年）

革命後に書かれたこの言葉は、今日でも等しく当てはまる。僕たちメキシコ人は今なお過去に囚われているように見える。自由を得てからはわずか200年ほどにすぎず、植民地時代は300年も続いた。そして自由を得てもなお、他国（しばしば自国政府さえも）が自由の脆弱さを思い出させる。それは常に、より強大な隣国の意志のような外的要因に依存している。これは過度に単純化した言い方かもしれないが、覇権国家の一般的な語り（あるいは多くの市民が信じたい語り）は、自分の人生に起こることはすべて自分の責任だとするものだ。そしてメキシコのように「苦難しか知らない」とされる国では、逆のパターンが現れる。つまり、自分たちは自分の状況をコントロールできないと信じている。国家的にも個人的にも不満はよく聞かれ、それは「仕方がない」や「国を変えようとすれば死ぬだけだ」といった言葉で片づけられる。多くのメキシコ人はこうした言葉の背後に恐怖や無力感を隠している。防衛の方法は人それぞれで、「宗教」を言い訳にする人もいる（信仰ではなく現実逃避として。僕の考えではそれは宗教ではない）。あるいは、自分の状況に平穏を見出そうとするが、多くのことを変えられる可能性に気づかない人もいる。

人間はしばしば一方の極端に偏り、両側が真実から同じように近く、同じように遠いことを忘れる。僕たちの人生は大きく自分次第である一方、外的要因も同じくらい重要な役割を果たす。文化の言うことに従うのが常で、異議があれば反抗をやめるか国外に出るが、その結果、自国の思考は変わらない。僕は後者に属すると認めざるを得ない。単なる理念の不一致でメキシコを出たわけではなく、多くのメキシコ人が抱く希望のために出たのだ。外の方が良い、資格と経済力さえあれば国外により良い機会が待っているという希望である。皮肉なことに、環境を変えたことで、僕はメキシコで過ごした年月よりも自国と文化について多くを学んだ。高校時代に読んだパスの言葉はかつてないほど意味を持つようになった。

環境の変化を通して、僕は心の奥底で常に自分たちの行動が影響を持つと信じていたことに気づいた。僕はその影響力が限られていると思い（だからこそ状況について愚痴を言ったり、行動を避けたりし、小さな活動、例えばボランティアにとどまっていた）、しかし実際には大きな影響を与えられることを学んだ。幸運にも、僕の周囲にいた人々がこの現実を気づかせてくれた。現実に根ざした人々も、行動が人生を完全に形作ると信じる人々も必要だった。そうして僕は自分の文化から受け継いだ無知に気づくことができた。しかし、これは僕たちの文化に残り続ける必要はない。僕のような人間やパスのような知識人は結局メキシコを離れ、頭脳流出という長年の問題を続けている。もし僕たちが真実を見るのに環境の変化を必要とするなら、普通の市民にどんな希望が残されているだろうか。

「その間、僕たちは何をすべきか。もはや処方箋は存在しない。だが有効な出発点はある。僕たちの問題は僕たち自身のものであり、僕たちの責任である。しかし同時に、それはすべての人の問題でもある。ラテンアメリカの状況は、周縁にある多くの国々の状況と同じだ。三百年以上ぶりに、僕たちはもはや強者の思い通りにされる惰性的な存在ではなくなった。」（パス、1950年）

パスはメキシコ人に対して、自国の状況に責任を持つよう呼びかけている。それは国としてだけでなく、個人としてもである。彼が僕たちの問題を「僕たちの責任」としたのは理解できる（完全に僕たちだけの責任だとする極端には陥っていない）。さらに彼は、僕たちの状況は思っているほど特別ではなく、孤立や狭い社会関係に閉じこもるほどのものではないと指摘する。結局のところ、僕たちの国は多くの第三世界諸国と同じ運命を辿ったのである。

僕は無知ながら、パスがこのエッセイ集を書いたのはメキシコへのラブレターであり、自らのメキシコ的ルーツへの借りを返すためだと考えている。僕がメキシコについて悲観的に語りすぎるために、それを嫌っているように見えるかもしれない。しかしそうではない。パスと同じように、僕は自国に大きな恩義を感じている。欠点は多くても、美しい国であり、僕を人間として形成し、他の人々が歩めなかった道を与えてくれた。このエッセイは、自分の人生をコントロールできないと感じているすべての人へのメッセージであり、その中には多くのメキシコ人、そして今なおメキシコに生きているように感じる僕自身の一部が含まれている。

Ibikomere byahise, ibihano by’ubu, n’inkovu z’ejo hazaza

Interuro ikunze kugarurwaho ivugwa ko yanditswe na George Orwell ni iyi: “Amateka yandikwa n’abatsinze.” Nubwo ibi bishobora kuba ukuri, tugomba gutera intambwe imbere tukibaza: amateka adafite abatsinze aba ameze ate? Muri ubwo buryo, yandikwa n’abafite ububasha. Mu by’ukuri, “amateka” ya Amerika yatangiye ubwo Christopher Columbus “yayitangarizaga.” Amagambo “guhishura Amerika” asanganywe imvugo y’uburayi ishingiye ku bwenegihugu bwabo—Amerika yari isanzweho ku moko menshi ya mbere ya Columbus, menshi muri yo akaba yaribagiranye, hasigara gusa ayo isi yise akomeye cyane.

Mu buryo bumwe, Mexique yabaye ingenzi ubwo yabaga koloni y’Abesipanyoli, igahinduka igice cy’Ubusesipanyoli bushya, si igihe “Amerika” yari imenyekanye. Ni gake cyane wumva bavuga ku mateka ya Mexique mbere y’ubukoloni bw’Abesipanyoli. No mu mashuri, twigamo igihe gito cyane ku moko amwe ya mbere ya Columbus y’ingenzi cyane. Ahubwo dutangirira ku kwigira ku kwigenga kwa Mexique, hakurikiraho imyaka myinshi twigira kuri Mexique y’abakoloni—igihe cy’imyaka 300 cyatangiye mu 1521 ubwo Tenochtitlán yagwaga (ikimenyetso cy’iherezo ry’ubwami bwa nyuma bwa mbere ya Columbus muri Mexique) kikarangira mu 1821 ubwo ubwigenge bwa Mexique bwemerwaga (nyuma y’intambara yo kwigenga yamaze imyaka igera kuri 11).

Amateka twigishwa ntahagarara aho. Bisa nk’aho ibibazo Mexique yanyuzemo (kandi ikinyuramo) bishyirwa hejuru kurusha intsinzi zacu—cyangwa se birashoboka ko bibaho kenshi kurusha izo ntsinzi. Hanyuma twigira ku Ntambara ya Revolisiyo ya Mexique (ubusanzwe ivugwa ko yarangiye mu 1920, ariko hakurikiyeho imyaka y’umuvurungano wa politiki, umuryango n’ubukungu), indi myaka y’amateka itwibutsa ko ubwigenge bwacu bushobora guhungabana kandi bushingiye cyane ku bayobozi bacu no ku mahanga akomeye. Niba ibi bidahagije gutera abana n’urubyiruko rwa Mexique kumva ko nta bushobozi bafite, umuco ushobora kurangiza ibyo. Ibitabo bizwi bya Octavio Paz byiswe “Labyrinthe y’Ubumwe” bisuzuma ibintu bitandukanye bigena imiterere n’imyumvire y’Abanyamexique. Paz agaragaza neza amarangamutima y’ubushobozi buke mu muco w’Abanyamexique, kandi mu nyandiko ye “Igihe Kigezweho,” yandika interuro mbona ihuza neza n’iyo myumvire:

“Bisa nk’aho byose ari ikosa rinini. Twihumuriza tuvuga ko byose byabaye mu buryo bitari bikwiye kuba byarabaye. Ariko ni twe twibeshye, si amateka. Tugomba kwiga kureba ukuri mu maso; nibiba ngombwa, tugomba guhanga amagambo mashya n’ibitekerezo bishya ku by’ukuri bishya bitugana. Gutekereza ni wo mwanya wa mbere wa ‘banyabwenge,’ kandi mu bihe bimwe na bimwe ni wo wonyine.” (Paz, 1950)

Yanditswe mu gihe cya nyuma ya revolisiyo, iyi mvugo iracyakora n’ubu. Nk’Abanyamexique, bisa nk’aho tugifashe mu mateka. Nyuma ya byose, tumaze imyaka hafi 200 gusa turi abigenga ugereranyije n’imyaka 300 y’ubukoloni—kandi no mu gihe cy’ubwigenge, ibindi bihugu (kandi kenshi n’ubutegetsi bwacu) bidukangurira uburyo ubwo bwigenge bushobora guhungabana, buri gihe bushingiye ku mpamvu zo hanze, nk’ubushake bw’umuturanyi ukomeye. Nubwo ibi ari ukoroshya ibintu, inkuru rusange (cyangwa iyo abaturage benshi bashaka kwizera) mu bihugu by’akaremangingo ni uko abaturage babo ari bo bonyine bashinzwe ibyababaho mu buzima bwabo, bigaragaza ubushake n’imiterere y’igihugu cyabo. Bityo, mu bihugu nk’i Mexique—bisa nk’ibizi gusa imibereho mibi—haza imiterere isa ariko idasa, aho twizera ko nta bushobozi dufite ku buzima bwacu. Aha, ni ibisanzwe kumva abantu bitotomba ku bibazo by’igihugu n’ibyabo bwite, ariko bigasuzugurwa n’interuro nka “ni uko bimeze” cyangwa, niba ugerageje guhindura ikintu ku gihugu cyawe, “uzarangira wishwe.” Abanyamexique benshi bikingira inyuma y’izi mvugo. Twese dukoresha uburyo butandukanye bwo kwirwanaho—bamwe bakoresha “idini” nk’impamvu (atari ukwizera, ahubwo nk’uburyo bwo guhunga ukuri, mu bitekerezo byanjye, bitari idini), abandi bakagerageza kwiyunga n’ukuri kwabo batabona ko bashobora guhindura byinshi muri byo.

Nk’abantu, kenshi tugwa ku ruhande rumwe cyangwa urundi, tukibagirwa ko impande zombi ziri hafi ndetse kandi kure y’ukuri ku rugero rumwe: nubwo ubuzima bwacu bushingiye cyane kuri twe, ibintu byo hanze bifite uruhare rungana. Bisa nk’aho twemera ibyo umuco wacu uvuga, kandi niba tutabyemeye, turareka kurwanya cyangwa tukava mu gihugu, tutahinduye imyumvire yacyo. Ndabyemera ko ndi mu itsinda rya kabiri. Sagiye Mexique atari gusa ku mpamvu z’amatwara, ahubwo mfite ibyiringiro nk’iby’Abanyamexique benshi: ibyiringiro ko ahandi ari heza, ko niba dufite ubushobozi n’ubushobozi bw’ubukungu bwo kuva muri Mexique, amahirwe meza aturindiriye hanze kuruta mu gihugu cyacu. Mu buryo buhungabanye, guhindura aho mba byatumye menya byinshi ku gihugu cyanjye n’umuco kurusha ibyo nari nzi mu myaka namazeyo. Birenze ikindi gihe cyose, amagambo ya Paz nasomye mu mashuri yisumbuye yasaga n’afite ishingiro rikomeye.

Nyuma y’iri hinduka, nasanze mu by’ukuri nahoraga nemera ko ibikorwa byacu bigira ingaruka. Nubwo natekerezaga ko ingaruka zacu zifite aho zigarukira (impamvu ituma kenshi nitotombera ibibazo byacu cyangwa nkanga gufata ingamba, nkihitiramo ibikorwa bito nk’ubwitange), nize ko dushobora kugira uruhare runini. Ku bw’amahirwe, abantu nagendanye na bo banyeretse ukuri. Nari nkeneye abantu bafite ukuri ku buzima ndetse n’abandi bizera ko ibikorwa byacu bishobora guhindura ubuzima bwacu rwose kugira ngo mbone ubumenyi buke nari nitwaje nk’umuco. Ariko ibi ntibigomba kuguma mu muco wacu. Abantu nkanjye—n’abahanga nka Paz—barangiranye hanze ya Mexique, bagikomeza ikibazo kimaze igihe kirekire cyo gutakaza impano. Niba twese dukeneye guhindura aho turi kugira ngo tubone ukuri, none se umuturage usanzwe afite iyihe nzira?

Muri icyo gihe, dushobora gukora iki? Nta gisubizo cyihuse gisigaye. Ariko hari aho twatangirira: ibibazo byacu ni ibyacu kandi tugomba kubyikemurira; ariko kandi, ni iby’abantu bose. Imiterere yacu muri Amerika y’Amajyepfo imeze nk’iy’ibihugu byinshi byo ku ruhande. Ku nshuro ya mbere mu myaka irenga magana atatu, ntitukiri ibintu bidafite ubuzima bishobora gukoreshwa uko abifite imbaraga bashaka. (Paz, 1950)

Paz asaba Abanyamexique gufata inshingano ku bibazo byacu, si nk’igihugu gusa, ahubwo nk’abantu ku giti cyacu. Birumvikana ko Paz avuga ko ibibazo byacu ari inshingano zacu (atagera ku rwego rwo kuvuga ko ari izacu rwose gusa). Ikindi kandi, aratwibutsa ko imiterere yacu itari iyihariye nk’uko twabitekerezaga, cyangwa byibura si iyihariye ku buryo twakwishyira mu bwigunge n’itsinda rito ry’imibanire. Mu by’ukuri, igihugu cyacu cyahuye n’ibihe bisa n’iby’ibindi bihugu byinshi bikennye.

Mu buryo bwanjye butari buzi, ntekereza ko Paz yanditse uru rukurikirane rw’inyandiko nk’urwandiko rw’urukundo kuri Mexique, ndetse n’uburyo bwo kwishyura umwenda afitiye imizi ye yo muri Mexique. Nuvuga cyane kuri Mexique mu buryo bubi bishobora gutuma umuntu atekereza ko nyanga, ariko siko bimeze. Nyuma ya byose, nka Paz, numva mfitiye igihugu cyanjye ideni rikomeye. Nubwo gifite ibitagenda neza, ni igihugu cyiza cyampinduye umuntu kandi cyampaye inzira abandi batigeze babona. Nanditse iyi nyandiko nk’inyibutsa ndetse n’ubutumwa ku bantu bose bumva ko nta bushobozi bafite ku buzima bwabo, harimo Abanyamexique benshi ndetse n’igice cyanjye gikiri kumva ko kiba muri Mexique.

과거의 상처, 현재의 굴레, 미래의 흉터

조지 오웰의 말로 자주 인용되는 문장이 있다. “역사는 승자가 쓴다.” 이 말은 사실일 수 있지만, 우리는 한 걸음 더 나아가 “승자가 없는 역사는 어떻게 되는가?”라는 질문을 던져야 한다. 그런 경우에는 권력자가 그것을 쓴다. 결국 아메리카의 “역사”는 크리스토퍼 콜럼버스가 그것을 “발견”했을 때 시작되었다. “아메리카 발견”이라는 표현 자체가 이미 유럽중심적 의미를 담고 있다. 아메리카는 이미 수백 개의 콜럼버스 이전 문명에게 존재했지만, 그 대부분은 잊히고 세계가 가장 강하다고 여기는 소수만이 남았다.

이와 마찬가지로, 멕시코가 역사적으로 중요성을 갖게 된 것은 콜럼버스 이전의 다양한 문화가 발견되었을 때가 아니라, 신스페인령의 일부로 스페인의 식민지가 되었을 때이다. 스페인 정복 이전 멕시코의 역사에 대해 이야기되는 경우는 드물다. 학교에서도 가장 영향력 있는 몇몇 콜럼버스 이전 문명에 대해서만 짧게 배운다. 대신 멕시코 독립으로부터 시작해, 300년에 걸친 식민지 시대를 오랫동안 공부한다. 이 시기는 1521년 테노치티틀란의 함락(멕시코의 마지막 콜럼버스 이전 문명의 종말을 뜻함)으로 시작해, 약 11년에 걸친 독립전쟁 끝에 1821년 멕시코의 주권이 인정되면서 끝났다.

역사 교육은 거기서 끝나지 않는다. 멕시코가 겪어온 (그리고 여전히 겪고 있는) 고난은 우리의 승리보다 더 강조되는 듯하다. 혹은 단순히 고난이 더 많기 때문일지도 모른다. 그 다음 우리는 멕시코 혁명에 대해 배운다 (보통 1920년에 끝난 것으로 간주되지만, 이후에도 정치·사회·경제적 불안정이 수년간 계속되었다). 또 몇 년 동안의 역사는 우리의 자유가 얼마나 취약하며, 지도자와 세계 초강대국에 크게 의존하고 있음을 상기시킨다. 이것만으로도 멕시코 아이들과 청년들에게 학습된 무기력을 심어주기에 충분한데, 문화가 나머지를 담당한다. 옥타비오 파스의 유명한 에세이집 《고독의 미로》는 멕시코 사회와 정신을 형성하는 여러 요소를 분석한다. 파스는 멕시코적 성격에 내재된 무력감을 생생하게 묘사하며, 그의 에세이 〈오늘날〉에서 내가 보기에 멕시코인의 무기력을 정확히 요약한 문장을 쓴다.

“모든 것이 거대한 잘못처럼 보인다. 우리는 모든 일이 일어나서는 안 될 방식으로 일어났다고 말하며 스스로를 위로한다. 그러나 잘못된 것은 역사도 아니고, 바로 우리다. 우리는 현실을 똑바로 마주하는 법을 배워야 한다. 필요하다면, 우리를 맞이하는 새로운 낯선 현실을 위해 새로운 단어와 새로운 사상을 창조해야 한다. 사유하는 것은 ‘지식인’의 첫 번째 의무이며, 때로는 유일한 의무이다.” (파스, 1950)

혁명 이후 시대에 쓰인 이 말은 오늘날에도 똑같이 유효하다. 멕시코인으로서 우리는 여전히 과거에 갇혀 있는 듯하다. 결국 우리는 겨우 200년 정도만 자유로웠고, 식민지 시대는 300년이나 이어졌다. 자유를 얻은 후에도 다른 나라들(그리고 종종 우리 정부마저) 우리에게 자유가 얼마나 취약한지를 일깨워주며, 그것은 언제나 더 강력한 이웃의 의지와 같은 외부 요인에 의존한다. 이것은 지나친 단순화일 수 있지만, 패권국의 일반적인 담론(혹은 많은 시민이 믿고 싶어하는 담론)은 그들의 국민이 자신의 삶에서 일어나는 모든 일에 전적으로 책임이 있다는 것이다. 반대로 멕시코와 같이 “고난만을 아는 것처럼 보이는” 나라에서는 비슷하지만 반대의 패턴이 나타난다. 우리는 자신의 상황을 통제할 수 없다고 믿는 것이다. 국가적이든 개인적이든 불만을 흔히 들을 수 있으며, “그냥 그런 거야” 혹은 나라를 바꾸려 하면 “죽게 될 거야”라는 말로 무시되곤 한다. 많은 멕시코인들은 이런 말들 뒤에 두려움과 무력감을 숨긴다. 모두가 각자의 방어 기제를 채택하는데, 어떤 이들은 “종교”를 변명 삼기도 한다 (신앙이 아니라 현실도피로서, 내 생각에는 진정한 종교가 아니다). 또 어떤 이들은 상황에 평화를 찾으려 하지만, 여전히 많은 것을 바꿀 수 있다는 사실을 깨닫지 못한다.

인간으로서 우리는 흔히 한쪽 극단에 치우치곤 하며, 양쪽이 진실에서 똑같이 가깝고 똑같이 멀다는 사실을 잊는다. 우리의 삶은 크게 우리 자신에게 달려 있지만, 외부 요인도 똑같이 중요한 역할을 한다. 우리는 문화가 말하는 것을 따르는 경향이 있으며, 동의하지 않을 경우 반란을 포기하거나 나라를 떠나지만, 조국의 사고방식은 바꾸지 않는다. 나는 후자에 속한다는 것을 인정해야 한다. 나는 단순히 이념적 불일치 때문만이 아니라, 많은 멕시코인들이 붙잡고 있는 희망 때문에 멕시코를 떠났다. 다른 곳이 더 낫고, 자격과 경제적 수단이 있다면 국외에서 더 나은 기회가 기다리고 있다는 희망이다. 역설적이게도 맥락을 바꾸면서, 나는 멕시코에서 살았던 세월 동안보다 내 나라와 문화에 대해 더 많이 배우게 되었다. 고등학교 시절 읽었던 파스의 말이 그 어느 때보다 의미 있게 다가왔다.

그 변화와 함께, 나는 마음 깊이 우리 행동이 영향을 미친다고 항상 믿어왔음을 깨달았다. 비록 우리의 영향력이 제한적이라고 생각했지만 (그래서 종종 상황에 대해 불평하거나 행동을 삼가고, 자원봉사 같은 작은 활동에만 머물렀다), 우리는 상당한 영향을 미칠 수 있음을 배웠다. 다행히도, 내 곁에 있던 사람들은 이 진실을 보도록 도와주었다. 현실에 뿌리박은 사람들과, 우리의 행동이 삶을 완전히 형성한다고 믿는 사람들이 모두 필요했다. 그래야 내가 문화로부터 무의식적으로 받아들였던 무지를 자각할 수 있었다. 그러나 이것이 우리 문화의 일부로 남아 있을 필요는 없다. 나 같은 사람들—그리고 파스 같은 위대한 사상가들—은 결국 멕시코를 떠나, 멕시코의 오래된 문제인 인재 유출을 계속했다. 만약 우리가 진실을 보기 위해 맥락의 변화를 필요로 했다면, 보통 시민에게 어떤 희망이 있겠는가?

그렇다면 그 사이 우리는 무엇을 할 수 있을까? 더 이상 정해진 해답은 없다. 그러나 유효한 출발점은 있다. 우리의 문제는 우리의 것이며 우리가 해결할 책임이 있다. 그러나 동시에 그것은 모두의 문제이기도 하다. 라틴아메리카의 상황은 주변부 국가 대부분의 상황과 같다. 300년이 넘는 세월 만에, 우리는 더 이상 강자가 마음대로 사용할 수 있는 무기력한 존재가 아니다. (파스, 1950)

파스는 멕시코인들에게 드디어 상황에 대한 책임을 지라고 촉구한다. 국가로서만이 아니라 개인으로서도 그렇다. 그가 우리의 문제를 우리의 책임이라고 말하는 것은 합리적이다 (그것이 전적으로 우리의 책임이라고 하는 무지한 극단에는 가지 않는다). 게다가 그는 우리의 상황이 우리가 생각하는 것만큼 독특하지 않으며, 고립과 좁은 사회적 관계로 이어질 만큼 독특하지도 않다고 상기시킨다. 결국 우리나라는 다른 많은 제3세계 국가들과 비슷한 운명을 겪었다.

나는 순진하게도 파스가 이 에세이집을 멕시코에 대한 러브레터이자 그의 멕시코 뿌리에 대한 빚을 갚는 방법으로 썼다고 생각한다. 나는 멕시코에 대해 비관적인 어조로 너무 많이 말해서 마치 내가 그것을 싫어하는 것처럼 보일지도 모른다. 그러나 사실은 그렇지 않다. 결국 파스처럼, 나도 내 나라에 대해 엄청난 빚을 지고 있다고 느낀다. 수많은 결점에도 불구하고, 그것은 아름다운 나라이고, 나를 한 사람으로서 형성했으며, 다른 이들이 걸을 수 없었던 길을 나에게 열어주었다. 나는 이 에세이를, 자신의 삶을 통제할 수 없다고 느끼는 모든 사람들에게—많은 멕시코인들, 그리고 여전히 멕시코에 살고 있다고 느끼는 내 일부 자신에게—보내는 상기와 메시지로 쓴다.

Өнгөрсөн шарх, өнөөгийн шийтгэл, ирээдүйн сорви

Жорж Орвеллийнх гэж олонтаа ишлэгддэг өгүүлбэр бий: “Түүхийг ялагчид бичдэг.” Энэ үнэн байж болох ч бид цааш нэг алхам хийж, “ялагчгүй түүх яах вэ?” гэж асуух ёстой. Тийм үед түүхийг эрх мэдэлтнүүд бичдэг. Эцсийн эцэст Америкийн “түүх” бол Христофор Колумб түүнийг “нээхэд” эхэлсэн. “Америк нээх” гэх хэллэг нь өөрөө Европ төвтэй ойлголт агуулдаг. Учир нь Америк аль хэдийн хэдэн зуун Колумбын өмнөх иргэншлүүдэд оршин байсан бөгөөд тэдний ихэнх нь мартагдаж, дэлхий хамгийн хүчирхэг гэж тооцсон цөөнх нь үлдсэн юм.

Үүнтэй адил, Мексик Колумбын өмнөх олон соёл иргэншлийг нээсэн цагаас бус, харин Шинэ Испанийн нэг хэсэг болж Испанийн колони болсон үед “түүхийн тавцанд” гарч ирсэн. Испанийн байлдан дагууллын өмнөх Мексикийн түүхийн тухай яриа бараг байдаггүй. Сургуульд ч бид хамгийн нөлөө бүхий хэдхэн Колумбын өмнөх соёл иргэншлийг богинохон хугацаанд судалдаг. Харин үүний оронд бид эхлээд тусгаар тогтнолоос эхэлж, дараа нь 300 жилийн турш үргэлжилсэн колонийн Мексикийн түүхийг олон жилээр судалдаг. Энэ үе нь 1521 онд Теночтитланы уналтаар (Мексик дэх сүүлийн Колумбын өмнөх соёл иргэншлийн мөхлийг илэрхийлнэ) эхэлж, 1821 онд ойролцоогоор 11 жил үргэлжилсэн тусгаар тогтнолын дайны дараа Мексикийн тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрснөөр дууссан.

Түүхийн боловсрол энд зогсохгүй. Мексикийн туулсан (мөн одоо ч туулж буй) зовлон бэрхшээлүүд нь бидний ялалтаас илүү тодотгогддог мэт. Эсвэл ялалтаас илүү зовлонгийн тоо их ч байж болох юм. Дараа нь бид Мексикийн хувьсгалын талаар сурдаг (ихэвчлэн 1920 онд дууссан гэж үздэг ч улс төр, нийгэм, эдийн засгийн тогтворгүй байдал олон жил үргэлжилсэн). Энэ түүх дахин бидний эрх чөлөө ямар эмзэг бөгөөд удирдагчид болон их гүрнүүдээс хүчтэй хамаардаг болохыг сануулдаг. Хэрэв энэ нь Мексикийн хүүхэд, залууст “суралцсан хүчин мөхөсдөл”-ийг төрүүлэхэд хангалтгүй бол соёл нь үлдсэнийг хийж гүйцээнэ. Октавио Пасын алдарт “Ганцаардлын Лабиринт” хэмээх эссеийн түүвэр нь Мексикийн нийгэм, сэтгэлгээг бүрдүүлдэг олон хүчин зүйлийг шинжилдэг. Пас мексик хүний зан чанарт буй арчаагүй байдлын мэдрэмжийг үнэн зөв дүрсэлж, “Өнөө цаг” гэх эссе дээрээ мексик хүний хүчин мөхөс байдлыг хамгийн оновчтой илэрхийлсэн өгүүлбэрийг бичсэн байдаг:

“Бүх зүйл асар их алдаа мэт санагддаг. Бид бүх зүйл ингэж болох ёсгүй байтал болж өнгөрлөө гэж өөрсдийгөө тайвшруулдаг. Гэвч алдаж буй нь түүх биш, бид өөрсдөө юм. Бид бодит байдлыг нүүр тулан харахыг сурах ёстой. Шаардлагатай бол биднийг угтан буй эдгээр шинэ, хачин бодит байдалд зориулж шинэ үгс, шинэ санаануудыг зохиох ёстой. Бодол бол ‘оюунтны’ анхны үүрэг, зарим тохиолдолд цорын ганц нь юм.” (Пас, 1950)

Хувьсгалын дараах үед бичигдсэн энэ үг өнөөдөр ч ижилхэн үнэ цэнэтэй хэвээр байна. Мексикчүүдийн хувьд бид одоо ч өнгөрсөнд гацсан мэт. Эцсийн эцэст бид дөнгөж 200 жил орчим л чөлөөтэй байсан бол колонийн үед 300 жил байсан. Тэгээд чөлөөтэй болсон ч бусад улс (олонтоо өөрийн засгийн газар ч хүртэл) бидэнд эрх чөлөө ямар эмзэг болохыг сануулсаар байдаг бөгөөд энэ нь хүчирхэг хөршийн хүслэн зэрэг гадаад хүчин зүйлээс үргэлж хамаардаг. Энэ бол хэт ерөнхийшүүлсэн байж болох ч, ноёрхогч орнуудын нийтлэг өгүүлэмж (эсвэл олон иргэн итгэхийг хүсдэг өгүүлэмж) бол өөрийн иргэд нь амьдралд тохиолддог бүх зүйлд бүрэн хариуцлагатай байдаг гэсэн ойлголт юм. Харин Мексик шиг “зөвхөн зовлон мэддэг” улс оронд үүнтэй төстэй боловч эсрэг чиглэлтэй хандлага бий болдог. Бид өөрсдийн нөхцөл байдлаа хянах чадваргүй гэж итгэдэг. Улс үндэсний ч бай, хувь хүний ч бай гомдлыг байнга сонсох бөгөөд ихэвчлэн “ийм л байдаг” эсвэл улсынхаа төлөө ямар нэгийг өөрчлөх гэж оролдвол “үхэж дуусна” гэсэн үгээр үдэгддэг. Олон мексик хүн ийм үгсийн ард айдас, арчаагүй байдлаа нууж байдаг. Бид бүгд янз бүрийн хамгаалалтын механизм хэрэглэдэг—зарим нь “шашин”-ыг шалтаг болгодог (итгэл биш, харин бодит байдлаас зугтах арга гэж, миний бодлоор энэ бол шашин биш), өөр зарим нь өөрийн нөхцөл байдалтай эвлэрэх гэж оролддог ч олон зүйлийг өөрчлөх боломж байгааг олж хардаггүй.

Хүмүүсийн хувьд бид ихэвчлэн нэг туйл руу хэлбийж, хоёр тал хоёулаа үнэнд ойрхон атлаа түүнээс хол байдгийг мартдаг. Амьдрал маань биднээс ихээхэн шалтгаалдаг ч гаднын хүчин зүйлс ч адилхан чухал. Бид соёлын хэлснийг дагах нь нийтлэг бөгөөд санал нийлэхгүй бол эцэстээ эсэргүүцлээ орхих эсвэл эх орноосоо нүүх боловч эх орны сэтгэлгээг өөрчилдөггүй. Би хоёр дахь хувилбарын гэм бурууг өөр дээрээ хүлээн зөвшөөрч байна. Би зөвхөн үзэл суртлын маргааны улмаас Мексикийг орхиогүй, харин олон мексик хүний барьдаг найдварын улмаас явсан. Тэр найдвар бол гадна тал илүү дээр, бидэнд мэргэшил, эдийн засгийн боломж байвал эх орныхоо доторх боломжуудаас илүү гадаадад илүү сайхан боломжууд хүлээж байна гэсэн итгэл юм. Хачирхалтай нь, орчноо өөрчилснөөр би эх орондоо олон жил амьдарснаасаа илүү ихийг улс, соёлынхоо тухай сурсан. Өмнөхөөс ч илүү, ахлах сургуульд уншсан Пасын үгс утга учиртай санагдсан.

Энэ өөрчлөлтөөр би дотроо бидний үйлдэл үр дүн авчирдаг гэдэгт үргэлж итгэдэг байсан гэдгээ ойлгосон. Хэдийгээр бидний нөлөө хязгаарлагдмал гэж бодож байсан (иймээс байнга нөхцөл байдлынхаа тухай гомдоллож, үйлдэл хийхээс зайлсхийж, сайн дурын ажил гэх мэт жижиг зүйлээр хязгаарлагдсан) ч бид томоохон нөлөө үзүүлж чадна гэдгийг би сурсан. Аз болоход, намайг хүрээлж байсан хүмүүс энэ үнэнийг харахад тусалсан. Үнэнд тулгуурласан хүмүүс ч, үйлдэл бидний амьдралыг бүрэн бүтээнэ гэж итгэдэг хүмүүс ч надад хэрэгтэй байсан. Ингэснээр би өөрийн соёлоос авч явсан мунхаглалыг ойлгож чадсан. Гэвч энэ нь манай соёлын нэг хэсэг хэвээр байх шаардлагагүй. Над шиг хүмүүс—мөн Пас шиг агуу сэтгэгчид—эцэст нь Мексикоос гарч, Мексикийн олон жилийн турш үргэлжилсэн тархи урсгалын асуудлыг үргэлжлүүлсэн. Хэрэв бид үнэнтэй нүүр тулахын тулд орчноо солих хэрэгтэй байсан бол жирийн иргэнд ямар найдвар үлдэх вэ?

Тэгвэл тэр хооронд бид юу хийж чадах вэ? Одоо тодорхой жор байхгүй. Гэхдээ хүчинтэй эхлэл бий: манай асуудал бол биднийх бөгөөд түүнийг шийдэх хариуцлага бидэнд байна; гэхдээ тэд мөн бүх хүний асуудал юм. Латин Америкийн нөхцөл байдал бол олон захын орны нөхцөл байдал юм. 300 гаруй жилийн турш анх удаа бид хүчтэнүүд хүссэнээр ашиглах идэвхгүй материал байхаа больсон. (Пас, 1950)

Пас мексикчүүдийг өөрсдийн нөхцөл байдлын хариуцлагыг хүлээхийг уриалдаг. Улс орны хувьд ч, хувь хүний хувьд ч. Тэрээр бидний асуудлыг бидний хариуцлага гэж тодорхойлсон нь ойлгомжтой (тэдгээр нь бүрэн биднийх гэж хэлэх тэнэг хэт туйлширлыг зайлсхийсэн). Түүнчлэн тэр бидний нөхцөл байдал тийм ч өвөрмөц биш гэдгийг сануулдаг. Ядаж л ганцаардал, хязгаарлагдмал нийгмийн хүрээлэлд хүрэхээр тийм өвөрмөц биш. Эцэст нь манай улс олон гуравдугаар ертөнцийн улсуудын адил хувь заяаг туулсан.

Миний бодлоор, Пас энэ эссений түүврийг Мексикт бичсэн хайрын захидал, мөн өөрийн үндэсний өрийг төлөх арга болгон бичсэн байх. Би Мексикийн тухай ихэвчлэн гутранги өнгө аясаар ярьдаг тул түүнийг үзэн яддаг гэсэн сэтгэгдэл төрүүлж болох юм. Гэхдээ үнэндээ тийм биш. Эцсийн эцэст, Пас шиг би ч эх орондоо их өртэй гэж мэдэрдэг. Олон дутагдалтай ч, энэ бол миний хүн болох хувь хүнийг төлөвшүүлж, бусдын хэзээ ч алхаж чадаагүй замыг надад нээж өгсөн үзэсгэлэнт орон. Би энэ эссэг амьдралдаа хүчгүй мэт санагддаг бүх хүнд зориулан бичиж байна. Үүнд олон мексикчүүд, мөн одоо ч Мексикт амьдарч буй мэтээр өөрийгөө мэдэрдэг миний нэг хэсэг орно.

Vết thương quá khứ, bản án hiện tại, vết sẹo tương lai

Một câu thường được cho là của George Orwell: “Lịch sử được viết bởi kẻ chiến thắng.” Điều này đúng, nhưng chúng ta cần đi xa hơn và tự hỏi: lịch sử không có kẻ chiến thắng thì sao? Trong những trường hợp đó, nó được viết bởi kẻ nắm quyền. Rốt cuộc, “lịch sử” của châu Mỹ bắt đầu khi Christopher Columbus “phát hiện” ra nó. Cụm từ “phát hiện châu Mỹ” vốn đã mang nặng sắc thái Âu tâm, bởi châu Mỹ đã tồn tại đối với hàng trăm nền văn minh tiền Colombo, phần lớn đã bị lãng quên, chỉ còn lại những nền văn minh được thế giới coi là hùng mạnh nhất.

Tương tự, Mexico chỉ trở nên “có ý nghĩa lịch sử” khi trở thành thuộc địa của Tây Ban Nha trong Tân Tây Ban Nha, chứ không phải khi các nền văn hóa tiền Colombo được phát hiện. Thật hiếm khi nghe nói về lịch sử Mexico trước khi người Tây Ban Nha chinh phục. Ngay cả ở trường, chúng ta cũng chỉ học thoáng qua về một số ít nền văn minh tiền Colombo có ảnh hưởng nhất. Thay vào đó, ta bắt đầu từ độc lập, rồi dành nhiều năm học về Mexico thuộc địa—một giai đoạn 300 năm bắt đầu từ năm 1521 với sự sụp đổ của Tenochtitlan (đánh dấu sự kết thúc của nền văn minh tiền Colombo cuối cùng ở Mexico) và kết thúc vào năm 1821 khi chủ quyền Mexico được công nhận (sau cuộc chiến giành độc lập kéo dài khoảng 11 năm).

Việc học lịch sử không dừng lại ở đó. Có vẻ như những đau thương mà Mexico đã trải qua (và vẫn đang trải qua) được nhấn mạnh nhiều hơn là những chiến thắng—hoặc đơn giản là chúng nhiều hơn. Sau đó chúng ta học về Cách mạng Mexico (thường được coi là kết thúc vào năm 1920, mặc dù sau đó là nhiều năm bất ổn chính trị, xã hội và kinh tế), thêm vài năm lịch sử nhắc chúng ta rằng tự do của mình mong manh và phụ thuộc nặng nề vào lãnh đạo và các siêu cường. Nếu từng đó chưa đủ để gieo “sự bất lực học được” vào trẻ em và thanh niên Mexico, thì văn hóa sẽ làm nốt phần còn lại. Tuyển tập tiểu luận nổi tiếng của Octavio Paz, “Mê cung của cô đơn”, phân tích những yếu tố định hình xã hội và tinh thần Mexico. Paz mô tả chân thực cảm giác bất lực trong tính cách người Mexico, và trong tiểu luận “Ngày nay”, ông viết một câu mà tôi cho rằng tóm gọn chính xác cảm giác ấy:

“Mọi thứ dường như là một sai lầm khổng lồ. Chúng ta tự an ủi rằng mọi việc đã xảy ra theo cách lẽ ra không nên. Nhưng chính chúng ta mới sai lầm, chứ không phải lịch sử. Chúng ta phải học cách nhìn thẳng vào thực tại; nếu cần, chúng ta phải sáng tạo ra từ ngữ và ý tưởng mới cho những thực tại mới và lạ lùng đang đối diện chúng ta. Suy nghĩ là nghĩa vụ đầu tiên của ‘giới trí thức’, và trong một số trường hợp, là nghĩa vụ duy nhất.” (Paz, 1950)

Được viết sau thời kỳ cách mạng, câu này đến nay vẫn nguyên giá trị. Là người Mexico, dường như chúng ta vẫn mắc kẹt trong quá khứ. Rốt cuộc, chúng ta chỉ mới có khoảng 200 năm tự do so với 300 năm thuộc địa. Và ngay cả trong tự do, các nước khác (và nhiều khi chính chính phủ ta) vẫn nhắc ta rằng tự do ấy mong manh thế nào, luôn phụ thuộc vào yếu tố bên ngoài như ý chí của người láng giềng hùng mạnh. Dù là cách nói giản lược, nhưng diễn ngôn chung (hoặc cái mà nhiều công dân muốn tin) ở các nước bá quyền là: người dân hoàn toàn chịu trách nhiệm về những gì xảy ra trong cuộc đời họ, phản chiếu ý chí và tình trạng đất nước họ. Tất nhiên, một mô hình tương tự nhưng ngược lại xuất hiện ở những nước chỉ biết đến khổ đau—như Mexico—nơi ta tin rằng mình không kiểm soát được tình thế. Ở đây, ta thường nghe những lời phàn nàn cả về quốc gia lẫn cá nhân, thường bị gạt đi bằng câu “biết sao được” hay nếu cố thay đổi đất nước thì “sẽ chết thôi.” Nhiều người Mexico giấu nỗi sợ hãi và bất lực sau những câu ấy. Ai cũng chọn cơ chế phòng vệ riêng—có người dùng “tôn giáo” làm cái cớ (không phải đức tin, mà là sự trốn tránh hiện thực, theo tôi, đó không phải là tôn giáo), có người cố tìm bình yên trong hoàn cảnh của mình mà không nhận ra họ vẫn có thể xoay chuyển nhiều điều.

Là con người, ta thường nghiêng về một cực đoan, quên rằng cả hai phía đều gần và xa sự thật như nhau: dù đời ta phụ thuộc nhiều vào chính ta, các yếu tố bên ngoài cũng quan trọng không kém. Có vẻ như ta chấp nhận điều văn hóa nói, và nếu bất đồng, ta hoặc từ bỏ phản kháng hoặc rời bỏ đất nước, mà không thay đổi được tư duy của quốc gia mình. Tôi phải thừa nhận mình thuộc nhóm sau. Tôi rời Mexico không chỉ vì bất đồng tư tưởng, mà còn vì hy vọng mà rất nhiều người Mexico nắm giữ: hy vọng rằng bên kia sẽ tốt hơn, rằng nếu ta có đủ bằng cấp và khả năng kinh tế để rời đi, cơ hội bên ngoài sẽ tốt hơn trong nước. Trớ trêu thay, thay đổi bối cảnh lại khiến tôi học được nhiều về đất nước và văn hóa của mình hơn cả những năm sống ở Mexico. Hơn bao giờ hết, lời Paz mà tôi đọc thời trung học trở nên có ý nghĩa.

Với thay đổi đó, tôi nhận ra rằng trong thâm tâm, tôi luôn tin hành động của ta có tác động. Dù tôi từng nghĩ tác động ấy hạn chế (vì thế tôi hay than phiền về tình hình hoặc không hành động, chỉ làm những việc nhỏ như tình nguyện), nhưng tôi đã học được rằng chúng ta có thể tạo ra ảnh hưởng lớn. May mắn thay, những người tôi quen đã giúp tôi thấy sự thật này. Tôi cần cả những người thực tế và những người tin rằng hành động của ta định hình toàn bộ cuộc sống để nhận ra sự ngu dốt mà tôi đã hấp thụ từ văn hóa mình. Nhưng điều đó không cần tiếp tục là một phần văn hóa. Những người như tôi—và những trí thức lớn như Paz—cuối cùng rời Mexico, tiếp tục vấn nạn “chảy máu chất xám” lâu dài. Và nếu chúng ta phải thay đổi bối cảnh để thấy sự thật, thì công dân bình thường còn hy vọng gì?

Trong khi đó, ta có thể làm gì? Không còn công thức sẵn nữa. Nhưng có một điểm khởi đầu hợp lý: vấn đề của ta là của ta, ta phải chịu trách nhiệm giải quyết; nhưng đồng thời, đó cũng là vấn đề của mọi người. Tình cảnh của Mỹ Latinh cũng là tình cảnh của phần lớn các quốc gia ngoại vi. Lần đầu tiên sau hơn ba trăm năm, ta đã thôi không còn là thứ vật chất trơ lỳ để kẻ mạnh tùy ý sử dụng. (Paz, 1950)

Paz kêu gọi người Mexico cuối cùng hãy chịu trách nhiệm với tình cảnh của mình, không chỉ với tư cách là một quốc gia, mà còn là những cá nhân. Thật hợp lý khi ông coi vấn đề của ta là trách nhiệm của ta (nhưng không rơi vào cực đoan ngu ngốc rằng đó là trách nhiệm duy nhất của ta). Hơn nữa, ông nhắc nhở rằng tình cảnh của ta không đặc biệt như ta nghĩ, ít nhất cũng không đủ đặc biệt để cô lập ta trong cô đơn và vòng tròn xã hội nhỏ bé. Cuối cùng, đất nước ta cũng trải qua số phận tương tự như nhiều quốc gia thế giới thứ ba khác.

Có thể hơi ngây thơ, tôi nghĩ Paz viết tập tiểu luận này như một bức thư tình gửi Mexico và như một cách trả món nợ ông nợ với cội nguồn Mexico của mình. Tôi nói về Mexico với giọng điệu bi quan đến mức có thể khiến người ta nghĩ tôi ghét nó, nhưng không phải vậy. Rốt cuộc, như Paz, tôi cảm thấy mình mắc một món nợ lớn với đất nước mình. Dù có nhiều khiếm khuyết, đó vẫn là một đất nước tươi đẹp, đã hình thành nên tôi và trao cho tôi một con đường mà nhiều người không thể đi. Tôi viết bài luận này như một lời nhắc nhở và một thông điệp gửi đến tất cả những ai cảm thấy bất lực trước cuộc đời mình, bao gồm nhiều người Mexico, và cả phần nào trong tôi vẫn cảm thấy mình đang sống ở Mexico.